Waar komt het woord “meme” vandaan?

Tegenwoordig is een meme een plaatje met tekst, een reactie-GIF, een sticker die je stuurt in plaats van een antwoord te typen. Maar het woord is ouder dan het web, en het is niet bedacht door iemand die online grappen maakte. Het is bedacht door een evolutiebioloog die een naam nodig had voor iets wat nog geen naam had.

Een woord uit een boek over genen

In 1976 publiceerde Richard Dawkins, zoöloog aan de Universiteit van Oxford, The Selfish Gene (in het Nederlands verschenen als De zelfzuchtige genen). Het grootste deel van het boek gaat over biologie. Het centrale idee: evolutie is het best te begrijpen vanuit het standpunt van genen — stukjes informatie die van generatie op generatie worden gekopieerd, waarbij de versies die het best worden gekopieerd steeds vaker voorkomen.

In het laatste hoofdstuk, hoofdstuk 11, stelt Dawkins een grotere vraag: is het gen het enige dat zo werkt? Hij wees naar de menselijke cultuur. Melodieën, gevleugelde uitdrukkingen, modes, manieren om bogen te bouwen — ze gaan allemaal van mens op mens door nabootsing. Ze worden gekopieerd, veranderen onderweg een beetje, en sommige verspreiden zich terwijl andere verdwijnen.

Dat is hetzelfde patroon als bij genen, alleen veel sneller en zonder enige scheikunde. Dawkins wilde er een woord voor — voor, zoals hij het zei, “een eenheid van culturele overdracht, of een eenheid van imitatie”.

Hoe het woord werd gebouwd

Hij begon bij het Grieks. Mīmēma betekent “iets wat nagebootst is”; het heeft dezelfde wortel als mime en mimiek. Dat leverde mimeme op. Maar hij wilde één lettergreep die klonk als gene (Engels voor “gen”), dus kortte hij het in tot meme.

Hij voegde eraan toe dat je er ook memory (“geheugen”) in kon horen, of het Franse même, “dezelfde”. En hij legde uit hoe je het uitspreekt: rijmend op het Engelse cream — één lettergreep, zoiets als “miem”.

Wat maakt iets een meme?

Het ging Dawkins er niet om dat memes grappig zijn. Het ging erom dat sommige ideeën zich een beetje gedragen als levende wezens:

• Ze worden gekopieerd. Je hoort een uitspraak en herhaalt die; iemand hoort jou en doet hetzelfde.
• De kopieën zijn niet perfect. Mensen verstaan het verkeerd, korten in, remixen en overdrijven, dus elke kopie is een beetje anders.
• Sommige versies winnen. Er is maar zoveel aandacht. De versies die makkelijker te onthouden zijn of leuker om door te geven, verspreiden zich; de rest verdwijnt.

Kopiëren, veranderen, concurreren — meer is er niet nodig. Volgens deze definitie is een mop een meme, net als een danspasje of een manier om een papieren vliegtuigje te vouwen. Een sticker ook.

Geen helemaal nieuw idee

Dawkins heeft nooit beweerd dat hij de eerste was die zo dacht. Al in 1880 schreef de bioloog Thomas Henry Huxley dat de strijd om het bestaan in de wereld van het denken net zo goed geldt als in de fysieke wereld.

Er bestaat zelfs een ouder woord dat er verrassend veel op lijkt. In 1904 publiceerde de Duitse bioloog Richard Semon Die Mneme (in het Engels verschenen in 1924), waarin hij mneme gebruikte voor de sporen die ervaringen in het geheugen achterlaten. Dat is een ander idee, maar op de gelijkenis wordt vaak gewezen. Wat Dawkins toevoegde, was de vergelijking met genen — en een kort, pakkend woord waarmee het idee makkelijk door te geven was. Zoals het hoort, verspreidde het woord zich daarna zelf als een meme.

Van wetenschappelijk idee naar internet

Jarenlang bleef “meme” vooral in de wetenschap en de filosofie. Een klein academisch vakgebied, de memetica, probeerde er een echte theorie van te maken: van 1997 tot 2005 verscheen een Journal of Memetics, en psycholoog Susan Blackmore publiceerde in 1999 The Meme Machine.

De sprong naar internet kwam van een advocaat. In 1990 zag Mike Godwin dat lange discussies op Usenet — de discussiegroepen van het vroege internet — steeds eindigden met iemand die met Hitler of de nazi’s werd vergeleken. Hij introduceerde een eigen regel, nu bekend als de wet van Godwin, en noemde dat een experiment in memetica. In oktober 1994 schreef hij erover in Wired, in een essay met de titel “Meme, Counter-meme”.

Online vond het woord zijn natuurlijke thuis. De vroege internetcultuur bestond precies uit wat Dawkins had beschreven: grappen, plaatjes en uitspraken die van het ene forum naar het andere werden gekopieerd en onderweg veranderden. In de jaren daarna ging “meme” vooral grappige plaatjes en filmpjes betekenen die zich online verspreiden. Dawkins zelf noemde internetmemes later een “kaping van het oorspronkelijke idee” — een kaping die hem eigenlijk gelijk geeft, want het woord veranderde terwijl het werd gekopieerd, precies zoals een meme hoort te doen.

Dus wat is een meme?

In de zin van Dawkins: alles wat van het ene hoofd naar het andere wordt gekopieerd, onderweg een beetje verandert en blijft bestaan zolang mensen het doorgeven. Een kattenfoto met tekst is er één soort van. Een gevleugelde uitdrukking ook, een dansje, een deuntje dat je niet meer uit je hoofd krijgt — en elke sticker die je doorstuurt naar een vriend.

Volgende keer in deze reeks: hoe memes eruitzagen vóór het internet, van een stripgezichtje dat in de Tweede Wereldoorlog op muren werd getekend tot kantoorgrappen die als fotokopie rondgingen.