İlk :-) işaretini kim yazdı?

Önceki yazı bir sözle bitmişti: savaş dönemi karalamaları ve fotokopiyle çoğaltılan şakalardan az sonra, bir klavye hilesinin noktalama işaretlerini bir yüze çevireceği sözüyle. İşte o hile. 1982’nin belirli bir gününde, bir bilgisayar bilimci bir çevrimiçi tartışmada gelişigüzel bir öneri olarak üç karakter yazdı — ve istemeden, bugün hâlâ yanımızda olan minik bir meme yarattı.

Uyarı sanılan bir şaka

1980’lerin başında Carnegie Mellon University’nin bilgisayar bilimleri bölümü hareketli çevrimiçi ilan panoları işletiyordu — “bboards”, haber gruplarının atası; öğretim üyelerinin, çalışanların ve öğrencilerin park yerinden siyasete kadar her şeyi tartıştığı yer. Gönderilerin çoğu şakaydı. Sorun, Scott Fahlman’ın sonradan hatırladığı gibi, düz metinde alaycı bir sözün ses tonunun olmamasıydı: birkaç okur şakayı kaçırıp uzun, ciddi yanıtlar yağdırıyor, bu da daha fazla insanı içine çekiyor, sonunda özgün başlık gömülüp gidiyordu. Bir keresinde esprili bir satır gerçek bir güvenlik uyarısı diye okundu.

Böylece insanlar — yarı ciddi — şakaların işaretlenmesini önermeye başladı. O tartışmanın tam ortasında, 19 Eylül 1982’de, Fahlman o günün düz ASCII uçbirimlerinin gösterebileceği bir çözüm önerdi:

Şaka işareti olarak şu karakter dizisini öneriyorum: :-)

Yan çevirip oku. Aynı gönderide :-( işaretini de sundu — önce ciddi söylenmiş iletileri işaretlemek için, gerçi bu simge kısa sürede hoşnutsuzluğu anlatmaya kaydı. Bu gelenek Carnegie Mellon’da haftalar içinde tuttu ve o dönemin ilkel ağları üzerinden başka üniversitelere yayıldı.

Kaybolan, sonra bulunan ileti

Fahlman hiç kopya saklamadı — büyük bir şey gibi gelmemişti. Neredeyse yirmi yıl boyunca özgün gönderi öylece yok oldu. Sonra, 2001–2002’de, Microsoft’tan Mike Jones, Fahlman’ın “Dijital Coelacanth Projesi” (Digital Coelacanth Project) dediği işi destekledi: Jeff Baird ve CMU’nun tesis ekibi eski yedek bantları eşeledi, onları hâlâ okuyabilen bir sürücü buldu ve asıl iletiyi kurtardı — gülümseme yüzünün doğum gününü 19 Eylül 1982’ye çakarak, tam da yirminci yıl dönümüne yetiştirdi.

Fahlman bu iddiada temkinli. Simgeye ve “başını yana eğ” fikrine kendisinin ulaştığına inanıyor, ama onu yazan ilk insan olduğunu ileri sürmüyor. İnsanlar ona, teleks operatörlerinin ya da özel mektup yazan akrabaların 1982’den çok önce benzer bir şey kullandığını anlatmış; kendisinin de kabul ettiği gibi, bu “basit ve apaçık bir fikir.” Yıllar önce romancı Vladimir Nabokov bile sesli sesli “bir gülümseme için özel bir tipografik işaret — bir tür içbükey im, sırtüstü yatan yuvarlak bir parantez” dilemişti. Fahlman’ın sürümünü önemli kılan, ilk olması değil, yayılan sürüm olmasıdır — bir meme’nin yapması gereken tam da budur.

Bu arada Japonya’da: eğmediğin bir yüz

Aşağı yukarı aynı sıralarda, Japon çevrimiçi hizmeti ASCII NET’te başka türden bir yüz biçimleniyordu — başını hiç eğmeden, düz okuduğun bir yüz: (^_^). Bunlar kaomoji, sözcüğü sözcüğüne “yüz karakterleri”, ve özgün (^_^), 1986’da Yasushi Wakabayashi’ye atfedilir.

İki üslup aynı sorunu ters uçlardan çözdü. Batı emotikonları yandan okunur ve işi ağız yapar: :-) karşısında :-(. Kaomoji dik durur ve işi gözler yapar: parantezler yüz, ortadaki karakter ağızdır, ve duyguyu değiştirmek için gözleri değiştirirsin — (^_^) mutlu, (T_T) gözyaşı içinde. Amerikan gülümsemesi bilgisayar bilimciler arasında doğmuşken, kaomoji manga hayranları ve özellikle gençler arasında, bir kawaii — sevimlilik — duyarlığıyla taşınarak yayıldı.

Noktalama işaretlerinden yapılma bir yüz neden kalıcı oldu

Önceki yazıların tanımına göre — kopyalanan, yolda değişen, yalnızca insanlar aktardığı sürece yaşayan — yazılan gülümseme ders kitabı gibi bir meme. :-) panodan panoya, kampüsten kampüse kopyalandı, koca bir varyant hayvanat bahçesine dönüştü (bir göz kırpma, burunsuz bir :), ağzı açık bir şaşkınlık, hatta Noel Baba ya da papa portrecikleri) ve gerçekten işe yarayan o birkaç yüz kazandı, gerisi unutuldu. Kaomoji de dünyanın öbür ucunda koşut olarak aynı şeyi yaptı.

İkisi de aynı yöne işaret ediyordu. Sohbet programları sessizce :-) yerine küçük sarı bir resim koymaya başladığında, yazılan yüz çoktan çizilen bir yüze dönüşüyordu — emoji’ye, ve sonunda bugün dokunduğun sticker’a giden yol. Klavyeden kurabileceğin bir yüz, olabilecek en kolay kopyalanan fikirdir. Bir meme gibi davranmasına şaşmamalı.

Gülümseme, çevrimiçi yazıya bir ses tonu kazandırdı. Ama “bu bir şaka” işareti, ardından gelenin yanında küçük bir şey: şakaların kendisi için bir sözcük. Aşağı yukarı aynı yıllarda, erken internetteki bir tartışma tam da onu elimize vermek üzereydi.

Bu dizide sırada: bir avukatın çevrimiçi kavgalara dair kuralı nasıl bilinçli bir meme deneyine dönüştü — ve bize “internet meme’i” deyimini verdi.