Cuộc đời của GIF

Câu chuyện trước kết lại trên một sợi chỉ kỹ thuật: gần như mọi meme lan truyền thuở đầu đều chuyển động dưới dạng GIF. Đó không phải sự trùng hợp. Trong khoảng mười lăm năm, GIF là cách duy nhất để đặt một thứ chuyển động lên một trang web — và rất lâu sau khi điều đó không còn đúng, nó vẫn là cái định dạng mà meme được làm ra từ đó. Đây là chuyện một tập tin dựng cho năm 1987 đã trở thành tiếng mẹ đẻ của những phản ứng trên internet như thế nào.

Sinh ra cho một chiếc modem chậm

GIF — Graphics Interchange Format — được dịch vụ trực tuyến CompuServe phát hành ngày 15 tháng 6 năm 1987, trong một nỗ lực do một lập trình viên tên Steve Wilhite dẫn dắt. Vấn đề nó giải quyết rất bình thường: làm sao gửi một tấm ảnh màu tới những người dùng đủ loại máy tính, qua một đường dây điện thoại, mà không mất cả buổi chiều. Câu trả lời là một định dạng gọn nhẹ dùng một thuật toán nén không mất dữ liệu (LZW) và một bảng tối đa 256 màu — ít đủ để giữ tệp thật nhỏ, nhiều đủ để vẽ một logo gọn gàng, một hình biếm họa hay một biểu đồ.

Bảng màu ấy chính là toàn bộ cá tính của GIF. Đưa nó một tấm ảnh thì nó phải vứt gần như mọi màu; đưa nó một hình vẽ phẳng với vài màu thì nó gần như hoàn hảo. Nhiều thập kỷ sau, đó vẫn đúng là sự đánh đổi ấy — và đúng là lý do vì sao nhãn dán và hoạt hình đơn giản, chứ không phải ảnh chụp, mới là thứ định dạng này làm tốt nhất.

Một lưới các ô màu với dòng “≤ 256” cỡ lớn bên dưới, một huy hiệu tròn màu vàng có dấu “+”, và một ô vuông ca-rô với một vòng tròn hồng trên đó. — Hai đặc điểm định danh của GIF: một bảng màu nhỏ, cố định, tối đa 256 màu (tuyệt cho hình phẳng, kém cho ảnh chụp) và — thêm vào năm 1989 — một nền trong suốt, mẹo giúp một nhãn dán ngồi lên bất cứ bong bóng chat nào.

Phiên bản học được cách chuyển động

GIF năm 1987 chứa một hình tĩnh duy nhất. Hai năm sau, năm 1989, đến bản cập nhật thay đổi mọi thứ: GIF89a. Nó thêm hai tính năng biến một định dạng ảnh thành một định dạng chuyển động. Thứ nhất là độ trong suốt — một điểm ảnh có thể được đánh dấu “hãy hiện thứ ở phía sau tôi”, chính là cái khiến một gương mặt tròn ngồi trên nền màu mà không có cái khung trắng quanh nó. Thứ hai, và nổi tiếng hơn, là hoạt hình: một GIF giờ có thể chứa vài khung hình với một độ trễ ghi bên cạnh mỗi khung, để một chương trình lật qua chúng như một cuốn sổ lật tí hon.

Điều then chốt là GIF89a còn cho phép các khối mở rộng ứng dụng — những túi chỉ dẫn phụ nhỏ mà một số chương trình cụ thể có thể đọc còn số khác thì bỏ qua. Tính năng lặng lẽ ấy chính là nơi vòng lặp ra đời.

Vì sao nó lặp mãi mãi

Một GIF89a có thể lưu nhiều khung hình, nhưng chẳng có gì trong đặc tả năm 1989 nói phải làm gì sau khung cuối. Dừng? Bắt đầu lại? Suốt mấy năm điều đó thiếu nhất quán. Rồi, năm 1995, Netscape — trình duyệt web thống trị thời đó — định nghĩa một khối mở rộng ứng dụng nhỏ của riêng mình, khối “NETSCAPE2.0”, bảo trình duyệt lặp lại hoạt hình bao nhiêu lần, gồm cả tùy chọn lặp mãi mãi.

Chính quy ước duy nhất ấy là lý do đến hôm nay một GIF vẫn lặp. Nó là một mảnh lịch sử cụ thể đến mức bạn vẫn có thể tìm thấy bên trong các tệp: chính công cụ của chúng tôi cũng đánh hơi đúng cái dấu “NETSCAPE2.0” ấy để phân biệt một GIF động với một GIF tĩnh. Một quyết định đưa ra bên trong một trình duyệt năm 1995 vẫn là lý do khiến GIF phản ứng của bạn không bao giờ dừng.

Bốn khung hình cho thấy một quả bóng màu ở các độ cao khác nhau, mỗi khung có một huy hiệu tròn nhỏ ở góc trên bên trái đánh số 1 đến 4, với một mũi tên cong lặp từ khung 4 về khung 1 mang một nhãn hình viên thuốc màu vàng có ký hiệu vô cực ∞. — Vì sao một GIF lặp: nó phát vài khung hình ít ỏi của mình, rồi nhảy về khung đầu và bắt đầu lại. Phần mở rộng năm 1995 của Netscape là cái khiến “bắt đầu lại” nghĩa là “mãi mãi”.

Tiếng mẹ đẻ của những phản ứng

Cho người ta một định dạng ngắn, câm, biết lặp và dễ làm, họ sẽ dùng nó để phản ứng. Suốt thập niên 2000 và 2010, GIF phản ứng — hai giây một gương mặt đảo mắt, một người nổi tiếng gật đầu, một nhân vật hoạt hình bỏ đi — trở thành một thứ ngôn ngữ của riêng nó, nhất là trên các nền tảng blog và diễn đàn nơi bạn có thể đáp lại bằng một hình động thay vì lời chữ. Nó là hậu duệ trực tiếp của thứ “xeroxlore” phản ứng-gõ-chữ trong câu chuyện về meme trên giấy của chúng ta, chỉ khác là giờ phản ứng biết động.

Đến giữa thập niên 2010, định dạng này trung tâm đến mức các nền tảng lớn dựng sẵn bàn phím GIF ngay trong ô chat (các dịch vụ tìm kiếm như Giphy và Tenor, cả hai từ đầu thập niên 2010, tồn tại chính vì việc này), và một nút ghi “GIF” trở thành tiêu chuẩn bên cạnh nút cho ảnh. Một chú thích thú vị: nhiều “GIF” trong số đó chẳng còn là tệp GIF nữa — để tiết kiệm băng thông, các nền tảng lặng lẽ phục vụ chúng dưới dạng video nhỏ. Cái từ đã sống lâu hơn cái định dạng.

“Jif” hay “gif”?

Không lịch sử nào của GIF né được cuộc tranh cãi: G cứng, như “gift”, hay G mềm, như “jif”? Steve Wilhite dứt khoát — ông muốn nó là “jif”, và còn đùa rằng “choosy developers choose GIF”, một cái nháy mắt tới một khẩu hiệu bơ đậu phộng. Ông nói lại điều đó, trên sân khấu, khi nhận một giải Webby cho thành tựu trọn đời năm 2013. Phe G-cứng vẫn không lay chuyển. Phần lớn từ điển giờ chỉ liệt kê cả hai rồi lùi lại. Chúng tôi cũng làm vậy.

Lỗi thời và bất tử

Theo mọi thước đo kỹ thuật, đáng lẽ GIF đã tàn từ nhiều năm trước: 256 màu, tệp nặng nề, không có tiếng, thua trên mọi mặt trận trước video hiện đại. Vậy mà nó ở khắp nơi, vì hóa ra nó mã hóa được một thứ bền hơn các điểm ảnh — cái ý niệm rằng một phản ứng được trao đi tốt nhất dưới dạng một vòng lặp ngắn, câm, lặp lại không dứt. Định dạng lỗi thời; bản năng thì mãi còn.

GIF cho meme một tấm thân biết chuyển động. Điều nó vẫn chưa làm được là chở một khuôn giỡn — một bố cục tái dùng được mà bạn có thể rót bất cứ câu chốt nào vào. Điều đó đến vào giữa thập niên 2000, bằng những chữ khối trắng trên một tấm ảnh con mèo.

Tiếp theo trong loạt bài này: image macro, LOLcats và rage comic — khoảnh khắc meme có được một ngữ pháp.