Cụm từ “meme internet” ra đời thế nào?

Câu chuyện trước khép lại bằng một lời hứa: rằng một cuộc cãi vã trên internet thuở đầu sẽ trao cho chúng ta một từ để gọi chính những trò đùa. Đây là cuộc cãi vã đó — và người luật sư đã cố ý châm ngòi cho nó.

Một quy tắc được nghĩ ra có chủ đích

Phần lớn những quy tắc kinh nghiệm về internet đều tự mọc lên. Quy tắc này thì được gieo trồng. Năm 1990, trên hệ thống thảo luận tự do vô luật lệ mang tên Usenet, một luật sư tên Mike Godwin phát chán khi thấy người ta cứ với lấy lời sỉ nhục lười biếng nhất có thể — đem bất cứ ai mình bất đồng ra so sánh với Hitler hay Đức Quốc xã. Thế là ông viết ra một dòng duy nhất và bắt đầu, một cách có chủ đích, lặp lại nó ở bất cứ đâu phép so sánh ấy xuất hiện:

Khi một cuộc thảo luận trực tuyến càng kéo dài, xác suất xuất hiện một phép so sánh dính đến Quốc xã hay Hitler càng tiến gần tới 1.

Ông gọi nó là Định luật Godwin, và — đây mới là phần quan trọng với câu chuyện của chúng ta — ông luôn mô tả nó như một thí nghiệm về memetics. Ông không chỉ đùa cho vui. Ông đã đọc Richard Dawkins, nhà sinh học đặt ra từ meme ở câu chuyện đầu tiên, và tự hỏi liệu có thể chống một ý tưởng tồi theo cách người ta chống một loại virus hay không: bằng cách thả ra một ý tưởng tốt hơn. Nếu một phép so sánh Quốc xã hời hợt là một meme lan đi vì nó dễ, thì có lẽ một quy tắc khiến người ta phải ngượng ngùng mỗi khi định với lấy nó cũng có thể lan đi — và chèn ép cái đầu tiên ra rìa.

Từ ngữ đã chờ sẵn internet

Đến năm 1990, từ meme đã nằm trong cuốn sách năm 1976 của Dawkins được mười bốn năm, được ngưỡng mộ nhưng phần lớn vẫn chỉ quẩn quanh trong giới học thuật. Cái nó cần là một cỗ máy sao chép đủ nhanh để phô diễn, và internet thuở đầu chính là thứ đó. Trên Usenet và trên các danh sách thư điện tử, một câu hay có thể được trích vào một câu trả lời, chuyển tiếp đến cả một danh sách, đăng chéo sang ba nhóm khác nữa và được cả trăm người đáp lại chỉ sau một đêm — được sao chép, thay đổi và chọn lọc, ngay trước mắt bạn, với tốc độ mà chẳng máy photocopy nào chạm tới nổi.

Giới học thuật để ý. Một lĩnh vực nhỏ mang tên memetics mọc lên quanh ý tưởng này; thậm chí còn có một tờ Journal of Memetics tồn tại từ 1997 đến 2005, và cuốn The Meme Machine (1999) của Susan Blackmore đã trình bày lập luận ấy dài cả một quyển sách. Phần lớn số học thuật đó về sau đã phai nhạt, nhưng nó làm được một điều còn mãi — nó giữ cho từ meme tiếp tục lưu hành, gắn liền với đúng cái phương tiện, tức internet, thứ sắp sửa biến nó thành một từ cửa miệng.

Meme, phản-meme

Godwin trình bày rõ chiến lược này trên tạp chí Wired vào tháng 10 năm 1994, trong một bài viết mang tựa Meme, Counter-meme. Trong đó ông kể câu chuyện về định luật của mình, giải thích rằng ông đã đưa nó ra một cách có chủ đích, và đưa ra một luận điểm chung: rằng cách đánh bại một meme có hại không phải là kiểm duyệt nó, mà là thiết kế và thả ra một đối thủ. Đây là một trong những lần đầu tiên một lượng đông đảo công chúng thấy ai đó coi “meme” không phải như một phép ẩn dụ sinh học mà như một thứ bạn có thể làm trên internet — có chủ đích, có tính toán, để tạo hiệu ứng.

Cách nhìn lại ấy chính là bản lề của toàn bộ câu chuyện này. Một khi meme đã là thứ người ta cố ý tạo ra và tung đi, meme thôi mang nghĩa “một đơn vị di truyền văn hóa” và bắt đầu mang nghĩa “một thứ lan đi trên mạng”. Cụm từ “meme internet” theo sát ngay sau đó. Chính xác khi nào nó lần đầu được viết ra thì thực sự vẫn chưa ngã ngũ — có nguồn nói năm 1993, nguồn khác nói 1994 — nên, như trong câu chuyện đầu tiên, chúng ta sẽ chỉ nói là đầu thập niên 1990 và không giả vờ có một độ chính xác mà chẳng ai có được.

Vì sao internet khiến nó bám trụ

Chẳng điều nào trong số này bén rễ được nếu thiếu phần đường ống kỹ thuật. Usenet, các danh sách thư và những diễn đàn thuở đầu, trên thực tế, là một cỗ máy sao chép chung khổng lồ — và khác với một bức tường hay một máy photocopy, cỗ máy này có lưu lại dấu vết. Bạn có thể theo dõi một câu chữ đột biến từ luồng này sang luồng khác, thấy phiên bản nào được người ta trích dẫn, và lần theo, trong kho lưu trữ, đúng lý do vì sao câu bắt tai thắng thế còn phần còn lại bị quên. Khuôn ba bước từ những câu chuyện trước — sao chép, thay đổi, chọn lọc — bỗng chốc diễn ra công khai, bằng chữ viết, với tốc độ gõ phím.

Thế là một từ do một nhà sinh học đặt ra, được một nhúm học giả giữ cho sống, và được một luật sư mài thành một chiến thuật, đã gặp một cỗ máy sinh ra để sao chép — và trở thành cái từ thường ngày mà ta dùng hôm nay.

Đến giữa thập niên 1990, từ ngữ đã sẵn sàng và hệ thống dây nhợ đã vào đúng chỗ. Chỉ còn thiếu chính bản thân những meme — những thứ cụ thể, ngớ ngẩn, được sao chép điên cuồng, sẽ chứng minh cả ý tưởng ấy trước công chúng. Chúng sắp đến rồi, và chúng sẽ nhảy múa.

Tiếp theo trong loạt bài này: những meme đầu tiên thực sự “lan truyền” — một em bé nhảy nhót, một chú chuột lang lặp đi lặp lại, và một bản dịch game hỏng đã chiếm lĩnh cả web.